بازخرید مرخصی زمانی اهمیت پیدا می کند که کارکنان بخش از مرخصی استحقاقی سالانه خود را به دلیل فشار کار، تکالیف خاص یا شرایط شخصی استفاده نکرده باشند و در پایان سال این روزها به صورت مانده ثبت شود. در این حالت، ممکن است کارفرما بر اساس مقررات، بخش یا تمامِ روزهای استفاده نشده را با پرداخت وجه به کارمند تسویه کند؛ البته نحوهٔ محاسبه و شرایط پرداخت، بسته به قرارداد، آیین نامه داخلی و رویهٔ سازمان می تواند متفاوت باشد.
گاهی در فیش حقوقی یا لیست پرداخت ها، این مبلغ در ردیفی جداگانه دیده می شود و اگر در آن لحاظ نشده باشد یا مبلغ آن با حق قانونی فاصله داشته باشد، کارمند می تواند ابتدا از راه های داخلی پیگیری کند و در صورت بی توجهی، شکایت از کارفرما یا مشورت با وکیل تامین اجتماعی را در نظر بگیرد. در ادامه به این موضوع می پردازیم که بازخرید مرخصی دقیقاً چه معنایی دارد، چه روزهایی مشمول آن می شوند و مبلغ آن چگونه محاسبه می شود.
بازخرید مرخصی را می توان به عنوان راهی برای جلوگیری از از دست رفتن کامل روزهای استحقاقی و هم‌زمان حفظ نظم کاری سازمان دانست.
مرخصی چیست؟
مرخصی یعنی کارگر یا کارمند برای مدتی از کار فاصله بگیرد، اما همچنان در چارچوب استخدامی بماند. این فاصله گرفتن، اگر با تأیید کارفرما و مطابق قانون باشد، می تواند با حقوق باشد و می تواند بدون حقوق باشد. مرخصی بدون حقوق معمولاً برای امور شخصی یا شرایط خاصی استفاده می شود و چون کارگر در آن روزها حقوق دریافت نمی کند، با مرخصی استحقاقی با حقوق تفاوت دارد. در قانون کار جمهوری اسلامی ایران، حق مرخصی برای کارکنان به طور صریح دیده شده و هدف آن حفظ سلامت جسمی و روانی کارگر، امکان استراحت و حفظ نظم کاری است.
مرخصی استحقاقی چیست؟
مرخصی استحقاقی همان مرخصی سالانه با حقوق است که کارگر به واسطهٔ کار کردن در طول سال حق آن را دارد. طبق مادهٔ ۶۴ قانون کار، هر کارگر سالانه ۲۶ روز مرخصی استحقاقی با حقوق دارد. البته برخی واحدها ممکن است رویهٔ داخلی یا قراردادی خود را داشته باشند، اما نباید از حداقل قانونی کمتر باشد. برای اینکه درک کنیم بازخرید مرخصی چیست، باید بدانیم که این مرخصی یک حق مالی است؛ یعنی اگر کارگر از آن استفاده نکند و همکاری تمام شود، می تواند معادل حقوق آن روزها را مطالبه کند.
مانده مرخصی چیست؟
گاهی کارگر به دلیل پُربار بودن کار، شیفت های سنگین، نبود هماهنگی یا تصمیم شخصی، تمام روزهای استحقاقی خود را در سال مصرف نمی کند. در این حالت، روزهای استفاده نشده در حساب کارگر به صورت مانده ثبت می شود. قانون‌گذار اجازه داده که بخشی از این مانده به سال بعد منتقل شود، اما این انتقال بی‌نهایت نیست؛ در رویهٔ رایج، سقفی برای ذخیرهٔ مرخصی استحقاقی در نظر گرفته شده و معمولاً بیش از ۹ روز ذخیره نمی شود.
همچنین در برخی شرایط، اگر کارگر بدون تأیید از مرخصی بیشتر استفاده کند و بعداً جبران نشود، ممکن است با حساب ورزی منفی مواجه شود؛ اما در عمل، به جای ثبت مرخصی منفی، بهتر است کارفرما از محل مرخصی استحقاقی استفاده نشده یا از طریق جبران کاری، وضعیت را مرتب کند. در برخی واحدها مرخصی ساعتی هم ثبت می شود، اما در محاسبهٔ حقوقی معمولاً روز کامل مبنای اصلی است.
بازخرید مرخصی در قانون کار
بازخرید مرخصی به این معناست که کارفرما به جای اینکه اجازه دهد کارگر روزهای استفاده نشده مرخصی استحقاقی را به طور کامل در سال بعد استفاده کند یا آن ها را از دست بدهد، معادل حقوق آن روزها را به کارگر می پردازد. این پرداخت در پایان سال یا هنگام پایان همکاری اهمیت بیشتری پیدا می کند. طبق رویهٔ حقوقی و ابلاغ های مرتبط با دیوان عدالت اداری، اگر همکاری به هر دلیل خاتمه یابد؛ مثلاً بازنشستگی، تعطیلی کارگاه، ازکارافتادگی کلی یا فسخ قرارداد، کارگر می تواند معادل مرخصی استحقاقی استفاده نشدهٔ خود را مطالبه کند.
نکتهٔ مهم این است که این مطالبه فقط شامل خودِ حقوق روز مرخصی نیست، بلکه می تواند شامل مزایایی هم باشد که معمولاً با حضور در محل کار پرداخت می شوند و نباید از حساب بازخرید مرخصی حذف شوند.
شرایط و مقررات مهم بازخرید مرخصی
برای درک بهتر بازخرید مرخصی، باید چند اصل را به یاد داشته باشیم.
- اول، این پرداخت معمولاً فقط برای مرخصی استحقاقی مصرف نشده است و برای مرخصی های موردی یا استثنایی مانند مرخصی فوت بستگان، مرخصی بیماری کوتاه مدت یا مرخصی های دیگری که خارج از ۲۶ روز سالانه باشند، به طور خودکار اعمال نمی شود.
- دوم، زمان پرداخت می تواند پایان سال یا زمان قطع همکاری باشد.
- سوم، مبنای محاسبه، حقوق روزانهٔ کارگر است؛ یعنی حقوق ماهانه تقسیم بر ۳۰ یا بر اساس روزهای کاری معتمد، سپس ضرب در تعداد روزهای مانده.
- چهارم، ممکن است کسورات قانونی از جمله بیمه و مالیات بر اساس ماهیت پرداخت اعمال شود.
- پنجم، اگر قرارداد یا آیین نامهٔ داخلی شرایط بیشتری بدهد، می تواند مؤثر باشد، اما نباید حق قانونی کارگر را سلب کند.
فرض کنید حقوق ماهانهٔ یک کارگر ۱۵ میلیون تومان باشد و در پایان سال ۱۰ روز مرخصی استحقاقی استفاده نشده داشته باشد. اگر مبنای محاسبه حقوق روزانه، تقسیم حقوق ماهانه بر ۳۰ باشد، حقوق هر روز ۵۰۰ هزار تومان می شود. در این صورت، معادل ۱۰ روز برابر با ۵ میلیون تومان خواهد بود.
البته اگر مزایای قابل حساب دیگری هم به حضور در محل کار وابسته باشد و طبق رویه مشمول این پرداخت شود، باید جداگانه اضافه گردد. اگر کارفرما فقط بخشی را پرداخت کند یا در فیش حقوقی آن را به طور نادرست لحاظ کند، کارگر می تواند ابتدا از طریق ادارهٔ کار یا مشاورهٔ تخصصی پیگیری کند و در صورت نیاز از راه های حقوقی برای شکایت از کارفرما یا مشورت با وکیل تامین اجتماعی استفاده نماید.
آیا بازخرید مرخصی شامل بیمه و مالیات می‌شود؟
بازخرید مرخصی در بیشتر موارد به عنوان وجهی مرتبط با مزد یا مزایای شغلی تلقی می شود، بنابراین ممکن است مشمول کسر بیمه یا مالیات باشد. برای کارگر، مهم است که بداند مبلغ خالص دریافتی می تواند کمتر از مبلغ ناخالص باشد. در عمل، ابتدا معادل روزهای مرخصی استفاده نشده محاسبه می شود، سپس کسورات قانونی اعمال می شود.
اگر در فیش حقوقی این موضوع شفاف نباشد، کارگر باید بپرسد که این پرداخت در چه ردیفی ثبت شده، آیا بیمه از آن کسر شده یا خیر و آیا مالیات بر آن محاسبه شده است یا نه. آگاهی از این جزئیات کمک می کند که کارگر بتواند حق خود را به درستی مطالبه کند و از اختلاف بعدی با کارفرما جلوگیری شود.
اگر کارفرما بگوید «بازخرید مرخصی فقط برای کسانی است که قرارداد فسخ می شود» یا «روزهای مانده در پایان سال از بین می روند»، این ادعا همیشه با قانون سازگار نیست. اگر همکاری تمام شده و روزهای استحقاقی مصرف نشده وجود دارد، کارگر حق دارد معادل آن را مطالبه کند.
اگر کارفرما پرداخت نکرده، مبلغ را کم محاسبه کرده، مزایای مرتبط را حذف کرده یا در صورت عدم توافق، کارگر می تواند از طریق ادارهٔ تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مشاورهٔ حقوقی یا وکیل تامین اجتماعی اقدام کند. در مواردی که اختلاف مالی جدی باشد، ثبت نامهٔ دقیق، فیش حقوقی، لیست مرخصی ها و مستندات مربوط به کار کردن، نقش مهمی در اثبات حق کارگر دارد.
نتیجه گیری
بازخرید مرخصی در نهایت به این معناست که کارگر اگر در طول سال از تمام ۲۶ روز استحقاقی خود استفاده نکرده باشد، در پایان سال یا هنگام قطع همکاری می تواند معادل حقوق آن روزهای مصرف نشده را از کارفرما مطالبه کند. این پرداخت صرفاً یک لطف کارفرما نیست، بلکه حق قانونی کارگر است و مبنای محاسبهٔ آن حقوق روزانهٔ کارگر به همراه مزایای وابسته به حضور در محل کار می باشد.
درک درست از سقف ذخیرهٔ ۹ روزه، تفاوت مرخصی استحقاقی با سایر مرخصی های موردی و نحوهٔ اعمال کسورات بیمه و مالیات، به کارگر کمک می کند تا بدون ابهام و اختلاف، حق خود را به درستی دریافت کند.
در صورتی که کارفرما از پرداخت بازخرید مرخصی خودداری کند، مبلغ را کمتر از حق قانونی محاسبه نماید یا ردیف های مربوطه را در فیش حقوقی به درست لحاظ نکند، کارگر می تواند با ارائهٔ مستندات مانند فیش حقوقی، لیست مرخصی ها و قرارداد کاری، ابتدا از طریق ادارهٔ تعاون، کار و رفاه اجتماعی و در گام بعد با مشورت وکیل تامین اجتماعی، اقدام به شکایت از کارفرما نماید.
به یاد داشته باشید که حفظ مدارک و پیگیری به موقع، کلید اصلی رسیدن به حق است.
