قرارداد اقماری، یکی از قالب های ویژه استخدامی است که شاید برای بخش زیادی از مردم هنوز نامی ناآشنا باشد یا حتی تا به حال اسمی از آن نشنیده باشند. این نوع قرارداد در عمل یکی از پرکاربردترین شیوه های به کارگیری نیروی انسانی در برخی صنایع محسوب می شود و در دسته بندی کلی، زیر مجموعه ای از قرارداد اشتغال به کار به شمار می رود. به بیان روشن تر، قرارداد اقماری همان قرارداد کار است که با شرایطی متفاوت از عرف رایج تنظیم می شود و همین تفاوت های بنیادین است که عنوان «اقماری» را به آن بخشیده است.
شرایطی که در این نوع رابطه کاری حاکم است، در تضاد آشکار با اصول جاری قانون کار و عرف اداره کار قرار دارد. اصل بنیادینی که قانون کار کشور بر آن پای می فشارد، تعیین سقف ۸ ساعت کار در ۲۴ ساعت شبانه روز است؛ اصلی که در ماده ۵۱ قانون کار نیز مورد تأکید قرار گرفته است. مهمترین وجه تمایز نمونه قرارداد اقماری با سایر قراردادهای کار، همین مسئله ساعات کاری است.
در این قالب، فرد ممکن است برای مدت ۷ روز، ۱۴ روز یا حتی بیشتر، بدون احتساب روز تعطیل یا مرخصی، به طور پیوسته مشغول فعالیت باشد. به عنوان نمونه، تکنسین های شاغل در پالایشگاه های دور افتاده یا کارکنان پروژه های راه سازی در مناطق صعبالعبور، معمولاً با همین الگو فعالیت میکنند.
اگر در حال حاضر در شغلی با ماهیت اقماری مشغول به کار هستید، احتمالاً با ریزه کاری های این قرارداد آشنایی نسبی دارید؛ اما برای کسانی که به تازگی با این عنوان روبهرو شده اند، طبیعی است که بپرسند اساساً قرارداد کار اقماری چیست و چه تفاوت هایی با سایر قراردادها دارد. در ادامه به بررسی مهم ترین نکاتی می پردازیم که پیش از امضای هر قرارداد اقماری باید به آنها توجه شود.
کار اقماری به چه معناست؟
اقمار در لغت به معنای دوره یا بازه زمانی معین به کار می رود. انواع قرارداد اقماری، قراردادهایی هستند که به شکل دوره های متناوب کار و استراحت تنظیم و اجرا می شوند. برای نمونه، مطابق این قرارداد، نیروی کار برای مدت ۱۴ روز در محل کار مستقر می شود و در طول این بازه به فعالیت و انجام وظایف محوله می پردازد.
این نوع قرارداد بیشتر در پروژههای سنگین صنایع نفت و گاز، فعالیت در سکوهای دریایی، حفاری چاه های نفتی و مشاغل مرتبط در مناطق دور افتاده و صعبالعبور کاربرد دارد. شرایط کار در این مناطق ویژه است؛ به طور مثال، نبود امکان سکونت خانواده کارکنان یکی از دلایلی است که شکل گیری قرارداد اقماری را توجیه می کند. از سوی دیگر، تردد روزانه به این مناطق، علاوه بر دشواری فراوان، هزینه های مالی سنگینی نیز به همراه دارد.
در چنین شرایطی، نیروی کار به مدت ۱۴ روز در محل پروژه ساکن می شود و پس از پایان دوره، به اندازه همان تعداد روز کاری، حق برگشت به منزل و استراحت خواهد داشت. همان طور که اشاره شد، شرایط کار در نمونه قرارداد اقماری به صورت دورهای تعریف می شود. بر اساس این قرارداد، شخص در یک شیفت چرخشی با مدت مشخص فعالیت می کند. فرد شاغل به صورت اقماری، پس از اتمام دوره کاری، به همان میزان در منزل استراحت می کند و دوباره به محل کار بازمی گردد.
این شیوه از برنامه ریزی، مشکل رفت و آمد روزانه نیروی متخصص به مناطق سخت گذر را به طور کامل برطرف کرده و قرارداد اقماری را به یکی از قالب های مطلوب استخدامی در صنایع سنگین تبدیل کرده است.
ماهیت حقوقی قرارداد اقماری چگونه است؟
انواع قرارداد اقماری، قراردادهایی هستند که بر اساس قانون کار تنظیم می شوند. ویژگی شاخصی که این قرارداد را از سایر قراردادهای کار متمایز می سازد، شرایط کاری و ساعت کاری طولانی آن است؛ اما محاسبه حقوق و مزایا، مطابق قانون اداره کار انجام می گیرد. در حقیقت، نیروی کار در این قراردادها، همانند آنچه قانون برای ساعت کاری مشخص کرده است، فعالیت میکند، با این تفاوت که مجموع ساعات کاری او در تعداد روزهای کمتری از ماه فشرده می شود.
به این ترتیب، فرصتی فراهم می شود تا افراد شاغل در این قراردادها، روزهای معینی از ماه را در مرخصی سپری کنند. معمولاً این افراد در نقطهای دور از شهر محل سکونت خود مشغول به کار می شوند و این شیوه برنامه ریزی به آنها کمک می کند تا بخشی از ماه را در کنار خانواده خود باشند.
نمونه قرارداد اقماری، همچون سایر قراردادهای کار، از قانون کار و شرط بیمه تامین اجتماعی تبعیت می کند. در قرارداد اقماری، نیروی انسانی به خدمت گرفته می شود؛ از اینرو حفظ کرامت و ارزش انسانی او از اهمیت بالایی برخوردار است. هر پست یا جایگاه شغلی در پروژه های اقماری، پایه حقوق مختص به خود را دارد. افزون بر پایه حقوق، مواردی مانند سنوات، مزایای رفاهی، اضافه کاری، شب کاری، جمعه کاری و سایر آیتم های قانونی نیز به حقوق دریافتی فرد افزوده خواهد شد.
احتمالاً درباره میزان حقوق قابل توجه برخی از پروژه های کار اقماری شنیده اید، اما باید توجه داشت که این مشاغل در دسته مشاغل سخت و زیانآور طبقه بندی میشوند. از طرفی، به دلیل دوری طولانی مدت فرد از خانه و خانواده، احتمال بروز مشکلات و تنش های خانوادگی نیز وجود دارد. با وجود تمام سختی هایی که برای این شرایط کاری برشمرده شد، این شیوه کاری مزایایی نیز دارد که موجب میشود عدهای آن را با رضایت انتخاب کنند.
در ساختار قرارداد اقماری، یکی از قالب های پرکاربرد، قرارداد تامین نیروی انسانی است. بسیاری از شرکت ها و سازمان هایی که به نیروی اقماری نیاز دارند، مسئولیت تامین نیروی انسانی خود را به پیمانکار واگذار می کنند.
قرارداد اقماری پیرو چه قانونی است؟
به طور کلی، هر قراردادی که در آن فردی برای انجام امور مشخصی به کار گرفته شود و در ازای آن حقوق معینی دریافت کند، در زمره قرارداد کار قرار می گیرد. قرارداد کار از قانون کار تبعیت می کند و یکی از مهم ترین الزامات آن، اجرای قوانین تامین اجتماعی و بیمه کردن نیروی کار است. به همین دلیل است که مفاهیم کار، رفاه و تامین اجتماعی همواره در کنار یکدیگر به کار میروند و وزارتخانه ای با همین نام بر شرایط استخدام نیروی کار نظارت دارد.
شکل رابطه کاری در نمونه قرارداد اقماری، رابطه ای از جنس کارگری و کارفرمایی است. در این قرارداد، کارفرما میتواند یک شرکت دولتی یا یک شرکت پیمانکاری باشد. ممکن است شما به صورت رسمی توسط شرکت نفت یا گاز استخدام شده باشید، یا اینکه یک پیمانکار که اجرای پروژه ای را بر عهده گرفته، از شما دعوت به همکاری کرده باشد. در این حالت، پیمانکار نقش کارفرمای شما را ایفا میکند و متعهد می شود تمام امور مرتبط با اسکان، تهیه امکانات اقامتی و رفاهی، پرداخت حقوق و مزایا و سایر تعهدات قانونی را بر عهده بگیرد.
اگر قرارداد اقماری دارید یا در چنین شرایطی فعالیت می کنید، در صورت بروز هرگونه اختلاف یا مشکل، می توانید به اداره کار مراجعه کرده و شکایت از کارفرما را مطرح کنید. اداره کار، مرجع رسمی حل اختلاف انواع قرارداد اقماری و به طور کلی تمامی قراردادهای کار به شمار می رود. این مرجع با استناد به مواد قانون کار، میان کارفرما و کارگر داوری می کند و وظیفه رسیدگی به دعاوی و صدور رای را بر عهده دارد.
در پرونده هایی که موضوع آن ها به حقوق بیمه ای، سنوات و مزایای معوقه مربوط می شود، بهرهگیری از وکیل تامین اجتماعی می تواند روند رسیدگی را سرعت بخشیده و شانس موفقیت در پرونده را به شکل محسوسی افزایش دهد. پیش از امضای هر قرارداد اقماری نیز توصیه می شود کارگران، فیش حقوقی تامین اجتماعی خود را به دقت بررسی و نگهداری کنند؛ چرا که این مدرک، در فرآیند احقاق حقوق قانونی نقشی کلیدی ایفا خواهد کرد.
مرخصی کارگران در قرارداد اقماری چگونه محاسبه میشود؟
ضوابط مربوط به مرخصی کارگران شاغل در قرارداد اقماری نیز، همچون سایر مقررات، بر اساس مفاد مندرج در قانون کار تنظیم و اجرا می شود. به طور کلی، مهمترین قواعد ناظر بر مرخصی کارگران در قانون کار به شرح زیر است:
- تعطیلات رسمی کشور به همراه روز کارگر (۱۱ اردیبهشت)، در زمره تعطیلات رسمی و بدون قید و شرط تمامی کارگران اعم از شاغل در قرارداد اقماری و سایر قراردادها قرار دارد و کارفرما موظف به پرداخت مزد این ایام است.
- مرخصی استحقاقی کارگران با احتساب ۴ روز جمعه، در مجموع یک ماه در سال تعیین شده است. در قراردادهایی که مدت آن ها کمتر از یک سال است، تعداد روزهای مرخصی به نسبت مدت زمان کار انجام یافته محاسبه خواهد شد؛ به عنوان نمونه، فردی که ۶ ماه در پروژه ای اقماری فعالیت کرده، از ۱۵ روز مرخصی برخوردار خواهد بود.
- مرخصی سالانه کارکنانی که در مشاغل سخت و زیانآور مشغول به کار هستند، ۵ هفته در سال در نظر گرفته شده است. استفاده از این مرخصی، تا حد امکان، باید در دو نوبت و در پایان هر دوره شش ماهه صورت پذیرد تا هم رعایت حقوق کارگر محقق شود و هم روند پروژه با اختلال روبهرو نشود.
- تمامی کارگران، صرف نظر از نوع قرارداد اعم از قرارداد اقماری یا قرارداد عادی، حق استفاده از سه روز مرخصی با احتساب مزد را در صورت وقوع ازدواج دائم یا فوت یکی از اقوام درجه یک خواهند داشت.
- مدت زمان مرخصی استعلاجی کارگران، در صورت تأیید سازمان تامین اجتماعی، جزو سوابق کاری و بازنشستگی آنان منظور می شود و از این بابت حقوقی برای فرد محفوظ خواهد بود.
- چنانچه کارفرما از بیمه کردن کارگر خودداری کند یا در پرداخت حق بیمه تأخیر و کوتاهی نماید، مشمول جریمه بیمه نکردن کارگر مطابق با ماده ۴۷ قانون تامین اجتماعی خواهد شد که شامل پرداخت خسارت و جریمه نقدی قابل توجهی است؛ موضوعی که در پروژه های اقماری به دلیل حجم بالای نیروی کار، از اهمیت دو چندانی برخوردار است.
- در مواردی که کارگر برای نخستین بار وارد یک پروژه اقماری می شود، ممکن است کارفرما برای سنجش توانمندی ها و آشنایی فرد با شرایط کار، از قالب قرارداد کارآموزی بهره بگیرد. در این دوره، کارگر علاوه بر فعالیت عملی، آموزش های لازم درباره ایمنی و استانداردهای محیط های دور افتاده را نیز فرا می گیرد و پس از موفقیت در دوره آزمایشی، به عنوان نیروی رسمی قرارداد اقماری به کار گرفته می شود.
نمونه قرارداد اقماری
به نام خدا
قرارداد کار اقماری
بر اساس ماده ۱۰ قانون کار و در چارچوب ضوابط ناظر بر فعالیت در مناطق دور افتاده، این قرارداد فیمابین شرکت [نام شرکت کارفرما] به شماره ثبت [شماره ثبت] به نشانی [آدرس دقیق دفتر مرکزی]، از یک سو با نمایندگی آقای/خانم [نام نماینده قانونی] با سمت [سمت سازمانی نماینده] به عنوان کارفرما، و از سوی دیگر آقای/خانم [نام کامل کارگر]، فرزند [نام پدر]، دارای کد ملی [شماره ملی]، شناسنامه شماره [شماره شناسنامه] صادره از [محل صدور] و ساکن [آدرس محل سکونت کارگر] به عنوان کارگر، طبق شرایط و مفاد زیر منعقد میگردد:
ماده ۱ – موضوع و قلمروی جغرافیایی قرارداد
موضوع این قرارداد، انجام فعالیت در پروژه [عنوان دقیق پروژه] واقع در [محل اجرای پروژه] است. باتوجه به ماهیت اقماری پروژه و قرار گرفتن آن در منطقه صعبالعبور، محل خدمت کارگر در فاصله ای دور از شهر محل سکونت وی تعیین شده و همین امر، شیوه اجرای قرارداد را به صورت دوره ای تنظیم می کند.
ماده ۲ – مدت قرارداد و الگوی زمانی کار
این قرارداد از تاریخ [تاریخ شروع] آغاز و تا تاریخ [تاریخ پایان] ادامه خواهد داشت. الگوی کار به صورت چرخشی شامل [مثلاً ۱۴ روز] کار متوالی در محل پروژه و [مثلاً ۱۴ روز] استراحت در محل سکونت شخصی کارگر تعیین می گردد. تغییر در الگوی چرخشی، صرفاً با توافق کتبی طرفین امکان پذیر خواهد بود.
ماده ۳ – شرح وظایف و جایگاه شغلی
کارگر در جایگاه [عنوان شغلی] به فعالیت خواهد پرداخت. وی ملزم است تمامی وظایف سازمانی، ایمنی و حرفهای مرتبط با این جایگاه را با دقت و جدیت اجرا نماید. جزئیات وظایف در پیوست شماره یک که جزء لاینفک این قرارداد محسوب می شود، ذکر شده است.
ماده ۴ – ساعات کاری در دوره اقامت
با توجه به الگوی اقماری، ساعات کاری در هر شبانه روز [مثلاً ۱۲ ساعت] تعیین می شود. مجموع ساعات کاری در طول هر دوره اقامت، معادل و متناسب با سقف قانونی مندرج در ماده ۵۱ قانون کار خواهد بود. ساعات اضافه کاری، شب کاری و کار در روزهای تعطیل، مطابق نرخ های قانونی و با توافق طرفین قابل محاسبه است.
ماده ۵ – حقوق پایه و پرداخت ها
مبلغ حقوق ماهیانه کارگر، معادل [مبلغ به ریال] تعیین می شود که با در نظر گرفتن سختی کار در مناطق دورافتاده و ماهیت اقماری پروژه تنظیم گردیده است. پرداخت حقوق حداکثر تا پایان همان ماه کاری یا نهایتاً پانزدهم ماه بعد، از طریق واریز به حساب بانکی معرفی شده توسط کارگر انجام خواهد شد.
ماده ۶ – مزایای مازاد و سایر پرداختیها
علاوه بر حقوق پایه، موارد زیر به کارگر تعلق می گیرد:
حق اقامت، خوراک و ایاب و ذهاب در دوره های کاری، بر عهده کارفرما بوده و هزینه جداگانهای از کارگر کسر نخواهد شد.
فوق العاده سختی کار مناطق دورافتاده، مطابق ضوابط اداره کار.
پاداش پایان سال، سنوات خدمت، عیدی و سایر مزایای قانونی مطابق با مقررات جاری کشور.
ماده ۷ – پوشش بیمه ای و سوابق کاری
کارفرما موظف است کارگر را از نخستین روز شروع به کار، نزد سازمان تامین اجتماعی بیمه نماید. کلیه مدت اقامت در محل پروژه، به عنوان سوابق بیمه ای و بازنشستگی کارگر منظور خواهد شد. هرگونه قصور یا تأخیر در بیمه کردن کارگر، تعهدات و خسارات ناشی از آن را برای کارفرما به همراه خواهد داشت.
ماده ۸ – مرخصی و استراحت بین دورهها
با توجه به ماهیت چرخشی قرارداد، دوره های استراحت کارگر در محل سکونت شخصی، جایگزین مرخصی های استحقاقی دوره کاری محسوب می گردد. با این حال، مرخصی استعلاجی، مرخصی ازدواج و مرخصی فوت بستگان درجه یک، مطابق با قانون کار برای کارگر محفوظ خواهد ماند.
ماده ۹ – شرایط فسخ و خاتمه قرارداد
هر یک از طرفین می توانند با رعایت مفاد قانون کار و با اطلاع رسانی کتبی از پیش، نسبت به فسخ یا خاتمه قرارداد اقدام نمایند. در صورت اتمام پروژه یا تغییر ماهیت آن، کارفرما موظف است مراتب را به صورت رسمی به کارگر اعلام کرده و حقوق و مزایای ایام کارکرد را تا آخرین روز فعالیت تسویه نماید.
ماده ۱۰ – مقررات حاکم و حل اختلاف
این قرارداد تابع قانون کار جمهوری اسلامی ایران، قانون تامین اجتماعی و سایر قوانین مرتبط بوده و در خصوص موارد پیش بینی نشده، مفاد همین قوانین ملاک عمل خواهد بود. در صورت بروز هرگونه اختلاف، مراجعه به اداره کار و مراجع حل اختلاف ذیصلاح در اولویت قرار دارد.
ماده ۱۱ – تعداد نسخ و اعتبار قرارداد
این قرارداد در سه نسخه تنظیم گردید که یک نسخه نزد کارفرما، یک نسخه در اختیار کارگر و یک نسخه برای ارائه به سازمان تامین اجتماعی نگهداری خواهد شد. تمامی نسخه ها دارای اعتبار یکسان هستند.
نام و نام خانوادگی کارفرما: …………………………
نام و نام خانوادگی کارگر: …………………………
تاریخ تنظیم: …………………………
محل امضا: …………………………
نتیجه گیری
قرارداد اقماری به عنوان یکی از قالب های شناخته شده و قانونی استخدام در صنایع سنگین، سکوهای نفتی و مناطق صعبالعبور، فرصتی منحصر به فرد برای کار در پروژه های بزرگ فراهم می کند. آشنایی دقیق با مفاد این قرارداد، از شرایط کاری و ساعات فعالیت گرفته تا حقوق، مزایا، مرخصی و بیمه تامین اجتماعی، نقش تعیین کننده ای در حفظ حقوق قانونی کارگران ایفا می کند. پیشنهاد می شود پیش از امضای هر قرارداد اقماری، مفاد آن به دقت مطالعه شده و در صورت بروز هرگونه تخلف از سوی کارفرما، موضوع از طریق مراجع ذیصلاح پیگیری شود.
در نهایت، کارگران شاغل در پروژه های اقماری باید توجه داشته باشند که علیرغم سختی ها و دوری از خانواده، حمایت های قانونی متعددی از جمله بیمه، مرخصی استحقاقی، مزایای مشاغل سخت و حق شکایت در اداره کار پشتوانه آنها به شمار میرود. بهرهمندی از مشاوره حقوقی و آگاهی کامل از ضوابط جاری، بهترین راهکار برای تجربهای امن و مطمئن در چارچوب قرارداد اقماری خواهد بود.
