مرخصی زایمان یکی از حقوق قانونی زنان شاغلی است که تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی قرار دارند. مطابق با قوانین کار و تأمین اجتماعی، مادران باردار این امکان را دارند که در دوران بارداری، لحظه زایمان و ماه های ابتدایی پس از تولد نوزاد، بدون حضور در محیط کار، به مراقبت از خود و فرزندشان بپردازند.
نکته قابل توجه درباره مرخصی زایمان آن است که این دوره صرفاً یک مرخصی معمولی به شمار نمی رود. طول مدت آن در سابقه بیمه و سوابق کاری فرد به طور کامل محاسبه می شود و مادر پس از اتمام این دوره، حق بازگشت به همان شغل و جایگاه قبلی را خواهد داشت. به بیان سادهتر، هیچ کارفرمایی مجاز نیست به بهانه استفاده از این حق قانونی، اقدام به اخراج، تنزل شغلی یا کاهش حقوق مادر کند.
در طول مرخصی زایمان، مادر حقوق ماهانه از کارفرما دریافت نمی کند، اما سازمان تأمین اجتماعی مبلغی تحت عنوان غرامت دستمزد به او پرداخت خواهد کرد. این غرامت در حقیقت جایگزین حقوق و مزایای دوران غیبت از کار است و معمولاً بر اساس فیش حقوقی تامین اجتماعی و سوابق بیمه ای فرد تعیین می شود. هدف از این پرداخت، تأمین هزینه های زندگی مادر در دوره ای است که به دلیل شرایط خاص جسمی و روحی، توانایی کار کردن ندارد.
چنانچه کارفرما از اجرای قانون مرخصی زایمان سر باز زند، حقوق مادر را نپردازد یا وی را وادار به ترک کار کند، مادر میتواند از طریق مراجع قانونی اقدام نماید. در این شرایط، مراجعه به وکیل اداره کار و تنظیم شکایت از کارفرما بهترین راهکار برای احقاق حق خواهد بود. اداره کار به عنوان مرجع رسمی حل اختلافات کارگری و کارفرمایی، وظیفه دارد از حقوق قانونی زنان شاغل در این دوره حمایت کرده و در صورت اثبات تخلف کارفرما، رأی به نفع مادر صادر کند.
مدت مرخصی زایمان چقدر است؟
پیش از سال ۱۳۹۲، طول مرخصی زایمان برای زنان شاغل در ایران ۶ ماه تعیین شده بود، اما با تصویب قانون اصلاح قوانین تنظیم جمعیت و خانواده، این مدت افزایش یافت و در حال حاضر به ۹ ماه رسیده است. بر اساس قانون فعلی، تمام کارفرمایان و ارگان ها موظف هستند شرایط استفاده از ۹ ماه مرخصی زایمان را برای مادرانی که شرایط لازم را دارند، فراهم کنند. این بازه زمانی ۹ ماهه، برای مادرانی در نظر گرفته شده که صاحب یک فرزند می شوند. در صورتی که زایمان به صورت دوقلو یا چند قلویی باشد، مدت مرخصی افزایش یافته و به ۱۲ ماه خواهد رسید.
نحوه محاسبه حقوق در دوران مرخصی زایمان
مبلغی که مادر در طول مرخصی زایمان دریافت می کند، تحت عنوان غرامت دستمزد از سوی سازمان تأمین اجتماعی پرداخت می شود. لازم به ذکر است که این مبلغ دقیقاً معادل تمام دریافتی مادر در دوران اشتغال او نیست، بلکه مطابق یک فرمول مشخص و بر پایه سوابق بیمه ای محاسبه خواهد شد.
فرمول محاسبه به این شکل است:
مبلغ قابل پرداخت = تعداد روزهای استراحت تجویز شده × دو سوم میانگین دستمزد روزانه در ۹۰ روز پیش از شروع استراحت
برای به دست آوردن میانگین دستمزد روزانه، باید مجموع مبالغی که فرد در ۹۰ روز قبل از شروع مرخصی زایمان دریافت کرده و مشمول کسر حق بیمه بوده است، جمع شده و بر تعداد روزهای کارکرد بیمه شده در همان بازه زمانی تقسیم شود. نکته مهم اینجاست که در محاسبه این مبلغ، سقف حق بیمه نیز نقش تعیین کننده ای دارد؛ به این معنا که اگر دستمزد دریافتی مادر از سقف تعیین شده حق بیمه بالاتر باشد، مبالغ مازاد در محاسبه غرامت لحاظ نخواهد شد. کمکهزینه بارداری نیز بر اساس روزهای استراحت تجویز شده محاسبه می شود و برخلاف بسیاری از مرخصی های دیگر، سه روز اول کسر نمیشود.
افرادی که مشمول قانون کار هستند و رابطه کارگری و کارفرمایی آن ها به صورت رسمی تنظیم شده است، میتوانند از این مزایا بهرهمند شوند. در مواردی که سازمان تأمین اجتماعی از پرداخت به موقع غرامت خودداری کند، مبلغ کمتری واریز نماید یا در روند رسیدگی به پرونده تأخیر ایجاد کند، مادر این حق را دارد که با تنظیم شکایت از سازمان تامین اجتماعی در مراجع ذیصلاح قانونی، حقوق خود را پیگیری کند.
شرایط دریافت مرخصی زایمان از سازمان تأمین اجتماعی
استفاده از مرخصی زایمان به آن دسته از زنان شاغلی تعلق می گیرد که به صورت اجباری تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی قرار گرفته اند. صرفاً برخورداری از بیمه برای بهرهمندی از این حق کافی نیست و مادر باید مجموعه ای از شرایط تعیین شده توسط قانون را نیز دارا باشد.
مهمترین این شرایط به شرح زیر است:
- مادر در طول یک سال پیش از آغاز مرخصی، دست کم ۶۰ روز سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشد.
- در مدت بهره مندی از مرخصی، به هیچ عنوان در محل کار حاضر نشود.
- در طول این بازه زمانی، به طور هم زمان حقوقی از کارفرما دریافت نکند.
- در زمان اعلام بارداری، مشغول به کار بوده یا در حال استفاده از مرخصی استحقاقی باشد.
- نوع بیمه فرد از نوع بیمه اجباری باشد.
- لیست بیمه وی به صورت منظم و ماهانه از سوی کارفرما به تأمین اجتماعی ارسال شده باشد.
نکته قابل توجه این است که نوع قرارداد کاری به هیچ عنوان مانع استفاده از این مرخصی نخواهد شد. زنانی که با قراردادهای رسمی، پیمانی یا حتی موقت مشغول به کار هستند، در صورت احراز شرایط بیمه ای می توانند از این امتیاز قانونی برخوردار شوند.
حداقل سابقه بیمه برای مرخصی بارداری
کمترین سابقه لازم برای بهره مندی از کمک هزینه بارداری، پرداخت ۶۰ روز حق بیمه در بازه یک سال پیش از تاریخ زایمان یا شروع مرخصی است. به عبارت دیگر، مادر نیازی ندارد یک سال متوالی سابقه پرداخت داشته باشد؛ بلکه صرفاً وجود ۶۰ روز سابقه پرداخت بیمه در این بازه زمانی کفایت می کند و مابقی روزها می تواند شامل فواصل بیمه ای نیز باشد.
شیوه پرداخت حقوق مرخصی زایمان
در سال های گذشته، غرامت دوران مرخصی تنها پس از پایان کامل دوره و به صورت یکجا به حساب مادر واریز می شد. اما در حال حاضر، فرد بیمه شده این امکان را دارد که بر اساس درخواست شخصی خود، نحوه پرداخت را به شکل یکجا یا ماهانه انتخاب کند. واریز مبلغ مورد نظر مستقیماً به حساب بانکی ثبت شده به نام مادر صورت می گیرد. به همین دلیل، در زمان ثبت درخواست اینترنتی، لازم است شماره حساب معتبر فرد در سامانه تأمین اجتماعی ثبت شده باشد.
قانون مرخصی زایمان
یکی از انواع مرخصی های پیش بینی شده در قانون کار، مرخصی زایمان است. از آنجا که فرآیند بارداری و زایمان، بخش قابل توجهی از زمان و توان بانوان شاغل را به خود اختصاص می دهد و ممکن است جایگاه شغلی آنان را با تردید مواجه کند، این مرخصی در قانون گنجانده شده است تا مادران با آرامش خاطر بیشتری به مراقبت از نوزاد خود بپردازند و از بابت حفظ شغل خود نگرانی نداشته باشند.
نکته مهم درباره بهرهمندی از مرخصی زایمان آن است که مادر باید پیش از زایمان، حداقل ۶۰ روز سابقه پرداخت بیمه داشته باشد. مدت این مرخصی جزو سوابق بیمه ای و کاری فرد به شمار می رود. در دوران مرخصی نیز تمام مزایای رفاهی و انگیزشی در قانون کار به مادر تعلق می گیرد. در واقع، مزایای مستمر و غیر مستمر او نظیر عیدی و سنوات نیز در این دوره قطع نخواهد شد و به صورت کامل محاسبه و پرداخت می شود.
نحوه ثبت مرخصی زایمان در سامانه تأمین اجتماعی
مادران شاغل می توانند درخواست مرخصی زایمان را از طریق سامانه خدمات غیر حضوری سازمان تأمین اجتماعی به نشانی eservices.tamin.ir به ثبت برسانند. مراحل انجام این کار به شرح زیر است:
ایجاد حساب یا ورود به سامانه: در گام نخست، لازم است فرد در سامانه خدمات اینترنتی تأمین اجتماعی ثبت نام کرده و حساب کاربری داشته باشد. افرادی که پیش از این ثبت نام کرده اند، با وارد کردن نام کاربری و رمز عبور می توانند وارد پنل شخصی خود شوند.
مراجعه به بخش خدمات بیمه شدگان: پس از ورود به سامانه، از طریق منوی بیمه شدگان باید بخش حمایتهای کوتاه مدت را انتخاب کرد.
انتخاب گزینه درخواست کمک هزینه بارداری: در این مرحله، گزینه درخواست کمک هزینه بارداری انتخاب می شود. چنانچه شماره حساب بانکی مادر از قبل در سامانه ثبت نشده باشد، وارد کردن اطلاعات حساب در همین بخش ضروری است.
بارگذاری مدارک لازم: مدارکی نظیر گواهی پزشک معالج، مدارک شناسایی والدین، شناسنامه نوزاد، خلاصه پرونده ترخیص از بیمارستان و سایر مدارک مورد نیاز باید در سامانه بارگذاری شوند.
ثبت و تأیید نهایی درخواست: پس از تکمیل تمامی اطلاعات و الصاق مدارک، درخواست نهایی شده و فرآیند بررسی اداری پرونده آغاز خواهد شد.
پس از ثبت درخواست، مادر می تواند از بخش درخواست های من روند رسیدگی به پرونده و وضعیت واریز غرامت دوران مرخصی زایمان را به صورت لحظه ای پیگیری کند.
نحوه درج مرخصی زایمان در لیست بیمه
نکته بسیار مهمی که کارفرمایان باید به آن توجه داشته باشند این است که دوران مرخصی زایمان نباید به هیچ عنوان به عنوان ترک کار در لیست بیمه درج شود؛ چرا که رابطه کاری مادر با کارفرما در این مدت همچنان پابرجا است. کارفرما موظف است روزهای کارکرد فرد را در این دوره صفر ثبت کند، اما گزینه ترک کار را برای او فعال نکند. در قسمت توضیحات لیست بیمه نیز لازم است به صراحت قید شود که علت کارکرد صفر، استفاده از مرخصی زایمان است این شیوه ثبت با ماهیت واقعی این دوره سازگاری دارد، زیرا مدت مرخصی زایمان در دسته ایام تعلیق از کار قرار میگیرد و به معنای پایان رابطه استخدامی یا قطع همکاری نیست.
مرخصی آقایان برای زایمان همسر در سال ۱۴۰۵
پدران شاغل نیز پس از تولد فرزند از حق قانونی برخوردارند. این مرخصی با عناوینی همچون مرخصی تشویقی یا مرخصی تولد فرزند شناخته می شود. بر اساس قانون مصوب سال ۱۳۹۲، مدت این مرخصی برای پدران ۱۴ روز معادل دو هفته تعیین شده است. این مرخصی به آن دسته از مردانی تعلق می گیرد که همسر شاغل آنان در حال استفاده از مرخصی زایمان باشد. مرخصی پدران از نوع اجباری و تشویقی است و امکان ذخیره کردن یا تبدیل آن به وجه نقد وجود ندارد. در دوره اجرای برنامه ششم توسعه، برای پدران شاغل در قوای سه گانه، بخش های دولتی و عمومی غیر دولتی تنها سه روز مرخصی در نظر گرفته شده بود.
با وجود اعلام احتمالی برخی مسئولان درباره تصویب قانون جدید در این حوزه، پایگاه اطلاع رسانی دولت اعلام کرده است که پس از پایان اعتبار قانون برنامه ششم توسعه، مرخصی ۱۴ روزه پدران بار دیگر برقرار شده و تمامی دستگاه های اجرایی موظف به اجرای آن هستند. مطابق اعلام رئیس امور هماهنگی و رفع اختلافات حقوقی دستگاه های اجرایی، بر اساس ماده واحده قانون اصلاح قوانین تنظیم جمعیت و خانواده مصوب ۱۳۹۲، پدران شاغل پس از تولد فرزند از دو هفته مرخصی اجباری (تشویقی) برخوردار می شوند.
این قانون علیرغم تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، همچنان دارای اعتبار است و در حال حاضر تمامی کارگران و کارمندان مرد در بخش های دولتی و خصوصی می توانند از ۱۴ روز مرخصی پدران بهرهمند شوند. همچنین احتمال افزایش این مدت در آینده مطرح شده است.
مدارک لازم برای مرخصی زایمان
به منظور ثبت درخواست مرخصی زایمان در سازمان تأمین اجتماعی و دریافت کمکهزینه بارداری، تهیه و ارائه مدارک زیر از سوی مادر ضروری است:
کد بیمه تأمین اجتماعی مادر
گواهی پزشک معالج مبنی بر تاریخ تقریبی زایمان
خلاصه پرونده ترخیص از بیمارستان
کپی تمام صفحات شناسنامه پدر و مادر
شناسنامه نوزاد یا گواهی ولادت صادر شده از مراجع ذیصلاح
معرفی نامه از کارفرما، در صورتی که سازمان تأمین اجتماعی آن را درخواست کند.
تمامی مدارک یاد شده باید در سامانه خدمات غیر حضوری تأمین اجتماعی بارگذاری شوند. در کنار ثبت اینترنتی، امکان ارائه حضوری درخواست در شعب تأمین اجتماعی نیز برای مادرانی که به اینترنت دسترسی ندارند یا تمایل به مراجعه حضوری دارند، فراهم شده است. لازم به ذکر است که مدارک تحویلی در دوره مرخصی زایمان، پس از پایان این دوره در پرونده بیمه ای فرد نگهداری می شود و نیازی به ارائه مجدد آن ها نخواهد بود.
مرخصی دوران شیردهی
بر اساس ماده ۷۸ قانون کار، مادران شاغلی که در دوران شیردهی به سر می برند، می توانند از مرخصی ویژه شیردهی استفاده کنند. این نوع مرخصی، کاملاً جدا از مرخصی زایمان بوده و ارتباطی به آن ندارد. به عبارت دیگر، پس از اتمام دوره مرخصی زایمان و بازگشت مادر به محل کار، این تسهیلات قانونی فعال شده و مادر می تواند با استفاده از آن، به نوزاد خود شیر بدهد.
شیوه بهره مندی از این امتیاز به این صورت است که مادران شیرده پس از هر ۳ ساعت کار، مجاز به استفاده از ۳۰ دقیقه مرخصی هستند. این تسهیلات تا پایان دو سالگی کودک ادامه خواهد داشت و ساعات مرخصی استفاده شده در این راستا، جزو ساعات کاری مادر محسوب می شود. هدف از وضع این قانون، حمایت از سلامت و رشد بهتر نوزادان و همچنین حفظ تندرستی و آرامش مادران شاغل عنوان شده است.
جمع بندی کلی
مرخصی زایمان یکی از مهمترین حقوق قانونی زنان شاغل در ایران است که به منظور حمایت از مادر و نوزاد در دوران بارداری و پس از زایمان در نظر گرفته شده است. این مرخصی با مدت ۹ ماه (و ۱۲ ماه در زایمان های چند قلویی)، همراه با پرداخت غرامت دستمزد از سوی سازمان تأمین اجتماعی، جزو سوابق بیمهای و کاری فرد محسوب می شود و امکان بازگشت مادر به شغل قبلی را تضمین می کند.
ثبت این درخواست از طریق سامانه eservices.tamin.ir یا مراجعه حضوری به شعب تأمین اجتماعی امکان پذیر است و مدارکی نظیر گواهی پزشک، شناسنامه نوزاد و معرفی نامه کارفرما برای آن لازم است. در کنار این مرخصی، تسهیلات دیگری نظیر مرخصی ۱۴ روزه پدران و مرخصی شیردهی روزانه نیز در قانون پیش بینی شده است که مجموعاً نشان دهنده حمایت قانون گذار از خانواده و فرزندآوری در کشور است.
