در فضای کار و اشتغال امروز، بسیاری از کارگران به دلایلی مانند اعتماد بیش از حد به کارفرما یا ناآگاهی از حقوق قانونی خود، بدون تنظیم قرارداد رسمی و بدون برخورداری از پوشش بیمه ای مشغول به فعالیت می شوند. این وضعیت در نگاه اول ممکن است بی خطر به نظر برسد، اما به محض بروز هرگونه اختلاف که نیاز به شکایت از کارفرما بدون قرارداد باشد، کارگر را با چالش های حقوقی جدی روبهرو خواهد کرد. نکته امید بخش اینجاست که نبود قرارداد کتبی به معنای سلب حقوق کارگر نیست و قانونگذار راهکارهایی برای احقاق حق در نظر گرفته است.
شکایت از کارفرما بدون مدرک و سند رسمی، اگر چه در مقایسه با شرایطی که مدارک کتبی موجود باشد دشوارتر است، اما غیرممکن نخواهد بود. مراجعه به اداره کار محل اشتغال و در موارد پیچیده تر بهرهگیری از وکیل اداره کار، میتواند روند پیگیری حقوق را به طور قابل توجهی تسهیل کند. در چنین موقعیتی، جمع آوری هر نوع مدرک یا شاهدی که دلالت بر وجود رابطه کاری داشته باشد، نقش تعیین کننده ای در نتیجه رسیدگی ایفا خواهد کرد.
بیمه و قرارداد کار، دو ستون اصلی امنیت شغلی کارگران به شمار می روند. قرارداد کتبی با روشن کردن حدود تعهدات طرفین، از بروز بسیاری از سوء تفاهم ها پیشگیری می کند و بیمه نیز فراتر از پوشش درمانی، در دوره های بیکاری، بازنشستگی و از کارافتادگی به عنوان یک سپر حمایتی عمل مینماید.
متأسفانه در شمار قابل توجهی از کارگاهها، بهویژه در بخش های غیررسمی اقتصاد، کارگران بدون این دو امتیاز اساسی به کار مشغول هستند. این موضوع آنان را در معرض مخاطراتی همچون عدم دریافت مزد، فقدان حمایت در برابر حوادث کاری و محرومیت از مستمری دوران سالمندی قرار می دهد و به همین دلیل، آگاهی از حقوق قانونی و شیوه های مطالبه آن، یک ضرورت اجتناب ناپذیر برای هر نیروی کار محسوب میشود.
آیا بدون قرارداد و بیمه هم میتوان از کارفرما شکایت کرد؟
طبق قوانین کار ایران، شکایت از کارفرما بدون مدرک و شکایت از کارفرما بدون قرارداد، هر دو از حقوق قانونی کارگران به شمار میرود و نبود این اسناد به معنای سلب حق مطالبه گری نخواهد بود. نخستین گام در این مسیر، گردآوری هر نوع سند و مدرکی است که بر وجود رابطه کارگری و کارفرمایی میان شما و کارفرما دلالت داشته باشد. در این میان، پرداخت هرگونه وجهی بابت انجام کار، قویترین نشانه برای احراز این رابطه محسوب می شود. ماده ۲ قانون کار، تعریف روشنی از کارگر ارائه کرده است:
ماده ۲ قانون کار: کارگر از لحاظ این قانون کسی است که به هر عنوان در مقابل دریافت حقالسعی اعم از مزد، حقوق، سهم سود و سایر مزایا، به درخواست کارفرما کار می کند.
تفسیر حقوقی این ماده به این شکل است که چنانچه کارفرما حتی مبلغی ناچیز، مثلاً ۵۰ هزار تومان، در ازای کاری که انجام داده اید به شما پرداخت کرده باشد، مشمول قانون کار بر رابطه شما قطعی خواهد بود و تمامی حقوق و مزایای قانونی از جمله حقوق طبق قانون کار، بیمه، عیدی، سنوات و… به شما تعلق می گیرد. نکته قابل توجه اینکه حتی اگر مزد شما به صورت دستی و نقدی پرداخت شده باشد یا از حساب خویشاوندان کارفرما به حساب شما واریز گردد، باز هم مراجع حل اختلاف اداره کار، این رابطه را کارگری و کارفرمایی تلقی خواهند کرد.
افزون بر این، مطابق ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار می تواند به دو صورت کتبی یا شفاهی منعقد شود؛ بنابراین فقدان قرارداد کتبی به هیچ عنوان مانع از طرح شکایت از کارفرما بدون قرارداد نخواهد بود. هنگامی که کارگر فاقد قرارداد کتبی باشد، در اصطلاح حقوقی دارای قرارداد شفاهی است و در این شرایط، وظیفه اثبات وجود این قرارداد بر عهده خود کارگر خواهد بود. برای این منظور، ارائه مدارکی که وجود رابطه کاری را تأیید کند ضروری است. از جمله این مدارک میتوان به فیش حقوقی تامین اجتماعی، پرینت پیامک های واریز حقوق، گواهی همکاران و حتی استشهاد محلی اشاره کرد.
اگرچه نبود قرارداد کار، فرایند شکایت از کارفرما بدون مدرک را اندکی دشوارتر می سازد، اما این کمکاری کارفرما در نهایت به زیان خود او تمام خواهد شد. پس از آنکه رابطه کاری از سوی مرجع رسیدگی کننده احراز شد، این بار کارفرما باید اثبات کند که وجوه پرداختی قبلی، دقیقاً بابت کدام یک از مزایای قانونی مانند حقوق، عیدی، سنوات یا اضافه کاری بوده است. به بیان دیگر، بار اثباتی معکوس می شود و این مسئولیت بر دوش کارفرما قرار میگیرد.
از سوی دیگر، در صورتی که قرارداد کار تنظیم نشده باشد و کارفرما در پایان سال های گذشته مبلغی تحت عنوان سنوات به کارگر پرداخت کرده باشد، از آنجا که سنوات باید در زمان خاتمه کار و بر مبنای آخرین حقوق محاسبه و پرداخت گردد، مبالغ پرداختی قبلی صرفاً علیالحساب تلقی می شود و کارفرما موظف به پرداخت مابهالتفاوت آن خواهد بود.
در چنین شرایطی، عرف کارگاه نیز در تعیین حقوق و مزایای کارگر مورد استناد قرار می گیرد و کارفرما درمی یابد که سهلانگاری در تنظیم قرارداد، زیان مالی سنگینی را به او تحمیل کرده است. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان حقوق کار، طرح شکایت از کارفرما بدون قرارداد را نه تنها یک حق قانونی، بلکه ابزاری مؤثر برای احقاق حقوق تضییع شده کارگران معرفی می کنند. علاوه بر این، اگر کارگر چندین سال بدون قرارداد در همان مجموعه فعالیت کرده باشد، خطر دائمی شدن قرارداد نیز همواره کارفرما را تهدید میکند.
در مواردی که کارفرما از بیمه کردن کارگر امتناع ورزیده یا حق بیمه را بهدرستی پرداخت نکرده باشد، کارگر میتواند با ارائه دادخواست جداگانه نسبت به شکایت از سازمان تامین اجتماعی اقدام کرده و حقوق بیمه ای خود را مطالبه نماید.
شکایت از کارفرما بدون بیمه
بخشی از کارفرمایان به منظور کاهش هزینه های جاری و پرهیز از به جای ماندن اسناد قابل استناد علیه خود، از بیمه کردن کارگران خودداری می کنند. حق بیمه و سابقه بیمه، یکی از مستحکم ترین مدارک برای اثبات رابطه کاری به شمار میرود، با این حال نبود آن به معنای از دست رفتن حقوق کارگر نیست. حتی بدون داشتن بیمه نیز میتوان نسبت به شکایت از کارفرما بابت مطالبه حقوق معوقه، عیدی و سنوات و سایر مزایای قانونی اقدام کرد و به نتیجه مطلوب رسید. در واقع، طرح شکایت از کارفرما بدون قرارداد نیز از همین مسیر قانونی امکان پذیر است.
با این وجود، برای دستیابی به نتیجه قویتر در فرایند شکایت از کارفرما بدون مدرک در اداره کار، یک روش مکمل بسیار کارآمد وجود دارد. کارگر میتواند از طریق اداره بیمه تامین اجتماعی، درخواست بازرسی بیمه تامین اجتماعی از کارگاه را به ثبت برساند تا گزارش بازرس، به عنوان سند معتبر در روند رسیدگی اداره کار مورد استفاده قرار گیرد. پیش از طرح شکایت از کارفرما بدون مدرک، سازمان تامین اجتماعی می تواند پیگیری های لازم را در این زمینه انجام دهد.
برای این منظور، کارگر می تواند درخواست بازرسی بیمه تامین اجتماعی از محل کار را ارائه دهد. البته این اقدام زمانی ثمربخش خواهد بود که کارگر در حال حاضر در محل کار حضور داشته باشد. پس از ثبت درخواست بازرسی، چنانچه ظرف ۳ ماه اقدامی صورت نگرفت، کارگر میتواند به صورت حضوری به شعبه تامین اجتماعی مراجعه کرده و درخواست بازرسی بیمه را مجدداً ثبت کند.
نکته مهمی که کارگران در این فرایند باید به آن توجه داشته باشند، حفظ اسناد و مدارک مرتبط با رابطه کاری است؛ چرا که در بسیاری از موارد، همین اسناد ساده نقش تعیین کننده ای در احراز حق ایفا می کنند. همچنین آگاهی از حقوقی مانند دریافت بیمه بیکاری پس از فسخ قرارداد کار و حق استرداد سفته در پایان همکاری، به کارگر کمک می کند تا با دیدی جامعتر نسبت به احقاق حقوق خود اقدام نماید. در عمل، شکایت از کارفرما بدون قرارداد نه تنها ممکن، بلکه در بسیاری از پرونده ها به نفع کارگر نیز تمام شده است.
مراجع رسیدگی به شکایت از کارفرما بدون بیمه و قرارداد
نخستین و اصلی ترین مرجع برای رسیدگی به شکایت از کارفرما، اداره کار است. این نهاد وظیفه ذاتی رسیدگی به اختلافات میان کارگر و کارفرما را بر عهده دارد. فرایند شکایت از کارفرما بدون قرارداد در اداره کار، از طریق سامانه جامع روابط کار و به صورت الکترونیکی پیگیری می شود و تنها جلسه رسیدگی به شکایت به صورت حضوری برگزار خواهد شد.
در مواردی که کارگر نسبت به رای صادره از سوی اداره کار معترض باشد یا آن را ناعادلانه ارزیابی کند، امکان طرح شکایت در دیوان عدالت اداری وجود دارد. نکته مهم اینکه شکایت در دیوان عدالت اداری علیه شخص کارفرما طرح نمی شود، بلکه موضوع آن علیه اداره کار یا سازمان تامین اجتماعی خواهد بود. دیوان عدالت اداری، رای اداره کار در پرونده شکایت از کارفرما بدون قرارداد را به طور دقیق مورد بررسی قرار می دهد و در صورتی که حقانیت کارگر را احراز کند، میتواند نسبت به ابطال رای و ارجاع مجدد پرونده اقدام نماید تا حقوق تضییع شده کارگر به طور کامل احقاق شود.
مدارک لازم برای اثبات رابطه کارگری و کارفرمایی
یکی از دلایل اصلی که برخی کارفرمایان از تنظیم قرارداد کار با کارگر امتناع می کنند، آن است که بتوانند حقوق و مزایای قانونی وی را کمتر از میزان تعیین شده در قانون کار پرداخت کرده و در صورت لزوم، بدون پرداخت حق و حقوق معوقه، به راحتی او را اخراج نمایند. در چنین شرایطی، کارگری که قصد طرح شکایت از کارفرما بدون قرارداد را دارد، نخست باید ثابت کند که در بازه زمانی مشخص برای آن کارفرما به کار اشتغال داشته است.
هر چند وجود یک قرارداد کتبی میتواند مسیر احقاق حقوق و مطالبات تسویه نشده را هموارتر سازد، اما اثبات اشتغال بدون قرارداد نیز از نظر قانونی کاملاً امکان پذیر است. مدارکی که هر یک از آنها به تنهایی یا در کنار یکدیگر، رابطه میان کارگر و کارفرما را اثبات میکنند، عبارتند از:
- تصویر قرارداد کار: در صورت وجود، اثبات رابطه کاری و توافقات مربوط به حقوق و مزایا را بسیار ساده میکند، اما فقدان آن مانع از طرح شکایت از کارفرما بدون قرارداد نخواهد شد.
- تصویر فیش حقوقی: در صورت موجود بودن، برای تعیین دقیق میزان حقوق و مزایای دریافتی کارگر تعیین کننده است.
- سابقه پرداخت حق بیمه: در مواردی که کارفرما نسبت به بیمه کردن کارگر اقدام کرده باشد.
- پرینت حساب بانکی: برای اثبات رابطه کاری از طریق ردیابی واریزی های حقوق، اهمیت بالایی دارد.
- تایم شیت و مدارک حضور و غیاب
- گزارش بازرسی بیمه تامین اجتماعی
- شهادت سایر افراد حاضر در محل کار
- پیامک ها، ایمیل ها و چتهای کاری
- عکس ها، ویدئوها و سایر مستندات مرتبط با فعالیت کاری
- هر نوع مدرک دال بر احراز کارکرد و تعیین میزان سابقه کار
- استشهاد محلی برای سابقه کار
با تکیه بر این مدارک، نه تنها رابطه کاری شما احراز می شود، بلکه مبالغ دریافتی در بازههای زمانی مشخص نیز تعیین خواهد شد. بنابراین با استناد به همین اسناد می توانید حقوق و مزایای تسویه نشده خود را اثبات کرده و از کارفرما مطالبه نمایید. بدیهی است که معمولاً تمامی مدارک فوق به طور همزمان در دسترس نیستند، اما هر یک از آنها به عنوان سند یا قرینهای برای اثبات اشتغال در کارگاه قابل استناد خواهد بود. هرچه مجموعه مدارک شما کامل تر باشد، فرایند اثبات رابطه کارگری با سهولت بیشتری انجام خواهد شد.
چنانچه هیچ یک از مدارک یادشده در دسترس نباشد، لازم است از اداره کار درخواست اعزام مأمور تحقیق به محل کارگاه نمایید. توجه داشته باشید زمانی که درخواست اعزام مأمور تحقیق را به هیأت رسیدگی ارائه می دهید، بهتر است درخواست بازرسی در معیت کارگر مطرح شود تا بازرس اداره کار پیش از مراجعه به محل کار، با شما تماس گرفته و هماهنگی های لازم را به عمل آورد. در پرونده هایی که کارگر ناچار به طرح شکایت از کارفرما بدون مدرک میشود، همین هماهنگی با بازرس می تواند نقش تعیین کننده ای در روند رسیدگی ایفا کند.
نحوه شکایت از کارفرما بدون بیمه و قرارداد
برای طرح شکایت از کارفرما بدون قرارداد و بیمه، در گام نخست ضروری است که کارگر مدارک و مستندات مورد نیاز را جمع آوری کند تا بتواند بدون اتکا به سند رسمی، اثبات نماید که در بازه زمانی مورد ادعا، در محل کار به عنوان نیروی کار حضور داشته و وظایف محوله از سوی کارفرما را انجام داده است. در این مسیر، موضوعاتی مانند تعلیق قرارداد کار در دوره های خاص نیز باید مورد توجه قرار گیرد، چرا که می تواند بر حقوق و مزایای کارگر تأثیر مستقیم داشته باشد.
پس از تکمیل مدارک، می توانید با ارسال یک نامه رسمی به کارفرما و یا برگزاری یک جلسه حضوری، از او بخواهید تا نسبت به پرداخت کامل حقوق و مزایای معوقه شما اقدام کند. در صورتی که مدارک شما از قوت کافی برخوردار باشد، احتمال دارد کارفرما برای پرهیز از جرایم و خسارات بیشتر، به توافق و پرداخت حقوق با شما رضایت دهد.
چنانچه کارفرما پس از دریافت نامه رسمی نیز از پرداخت حقوق خودداری کند، می توانید نسبت به طرح شکایت از کارفرما بدون مدرک در اداره کار اقدام نمایید. در ادامه، مراحل شکایت از کارفرما بدون قرارداد به صورت خلاصه شرح داده شده است تا با مسیر پیش رو آشنا شوید. برای رسیدن به نتیجه نهایی، باید مراحل زیر را به ترتیب طی کنید:
- ثبت نام، احراز هویت و ورود به سامانه جامع روابط کار
- تکمیل فرم دادخواست و ثبت شکایت از کارفرما
- ارسال ابلاغیه اداره کار برای کارفرما از طریق سامانه
- حضور در جلسه رسیدگی اداره کار و ارائه دفاعیات
- صدور رأی توسط هیأت تشخیص اداره کار
- ابلاغ رأی به کارگر و کارفرما
- اعتراض به رأی اداره کار (در صورت عدم پذیرش از سوی هر یک از طرفین)
- اجرای حکم اداره کار: در صورتی که کارفرما پس از صدور حکم، از پرداخت مطالبات کارگر امتناع ورزد، باید ابتدا گزینه اجرای حکم را در سامانه جامع روابط کار فعال کرده و سپس با مراجعه به اداره کار، برگ اجراییه را دریافت کنید. در نهایت، با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، نسبت به ثبت و پیگیری نهایی آن اقدام نمایید.
تجربه نشان می دهد در اکثر پرونده های شکایت از کارفرما بدون قرارداد، کارگرانی که مدارک خود را به صورت منظم جمعآوری کردهاند، شانس بیشتری برای موفقیت دارند. در همین راستا، دریافت فیش بیمه تامین اجتماعی و استعلام سوابق بیمه ای از شعب ذیربط، یکی از گام های مهم در تکمیل پرونده شکایت از کارفرما بدون قرارداد به شمار میرود. مجموع این اقدامات، فرایند شکایت از کارفرما بدون قرارداد را در مسیر صحیح پیش خواهد برد و شانس احقاق حق را به طور قابل ملاحظهای افزایش خواهد داد.
نتیجه گیری
نبود قرارداد کتبی و پوشش بیمه ای، اگرچه می تواند فرایند احقاق حقوق کارگر را با پیچیدگی هایی مواجه سازد، اما به هیچ عنوان به معنای از دست رفتن این حقوق نیست. همانطور که در مواد ۲ و ۷ قانون کار به صراحت آمده است، قرارداد شفاهی نیز از نظر قانونی معتبر بوده و حتی پرداخت حداقل مبلغ در ازای انجام کار، می تواند دلیلی کافی برای احراز رابطه کارگری و کارفرمایی باشد.
در عمل، بسیاری از کارگرانی که با مدارکی نظیر پرینت حساب بانکی، پیامک های واریز حقوق، گزارش بازرسی بیمه تامین اجتماعی و استشهاد محلی به اداره کار مراجعه کردهاند، توانسته اند بدون داشتن قرارداد کتبی نیز به نتایج مطلوبی دست یابند. بنابراین، آگاهی از حقوق قانونی، جمعآوری به موقع مدارک و پیگیری مراحل شکایت از طریق سامانه جامع روابط کار، سه کلید طلایی برای موفقیت در این مسیر به شمار می روند.
در نهایت باید تأکید کرد که مسئولیت تنظیم نکردن قرارداد و بیمه نکردن کارگر، در درجه نخست متوجه کارفرماست و این کم کاری می تواند در نهایت به ضرر خود او تمام شود. انتقال بار اثبات به کارفرما، محاسبه مجدد سنوات بر اساس آخرین حقوق، ریسک دائمی شدن قرارداد و پرداخت مابهالتفاوت مزایای قانونی، تنها بخشی از تبعات قانونی این سهل انگاری است. از همین رو، به تمامی کارگران توصیه می شود پیش از آغاز هرگونه همکاری، نسبت به تنظیم قرارداد کتبی و الزام کارفرما به بیمه کردن اصرار ورزند و در صورت بروز هرگونه اختلاف، بدون ترس از فقدان مدرک، با استفاده از مشاوره حقوقی و راهنمایی وکیل اداره کار، نسبت به طرح شکایت قانونی اقدام نمایند.
