مزایای مستمر و غیر مستمر، بخش قابل توجهی از ساختار حقوق و دستمزد کارکنان را تشکیل می دهند و در کنار حقوق پایه یا مزد اصلی، نقش مؤثری در میزان دریافتی افراد شاغل ایفا می کنند. این مزایا از سوی کارفرما و در طول مدت همکاری، به شکل های گوناگون در اختیار کارکنان قرار می گیرند. بر این اساس، مزایا می توانند نقدی باشند و در فیش حقوقی به صورت ردیفهای مشخص درج و به حساب کارمند واریز شوند، یا غیر نقدی بوده و در قالب امکاناتی نظیر مسکن سازمانی، خودروی سرویس، بن کالا، خواربار، بیمه تکمیلی، هزینه ایاب و ذهاب و سایر خدمات رفاهی به کارکنان ارائه شوند.
شناخت دقیق ماهیت و نوع هر یک از این مزایا از آن رو اهمیت دارد که بر اسناد و فرایندهای متعددی اثرگذار است؛ از جمله بر فیش حقوقی تامین اجتماعی، مفاد قرارداد کار، احکام و دستورالعمل های حقوقی، نحوه محاسبه حق بیمه و کسورات، تنظیم و ارسال لیست مالیات حقوق، ثبتهای حسابداری در دفاتر قانونی، و حتی دعاوی و شکایت از کارفرما در مراجع حل اختلاف کار. به همین دلیل، تفکیک درست مزایا یکی از موضوعات کلیدی در روابط کار به شمار می رود.
مزایا از دو دیدگاه اصلی طبقه بندی میشوند:
از نظر استمرار در پرداخت که مزایای مستمر و غیر مستمر را در بر می گیرد، و از نظر شکل و نوع پرداخت که پرداخت های نقدی را از غیر نقدی جدا میکند. در این میان، درک تفاوت میان مزایای مستمر و مزایای غیر مستمر قانون کار، برای کارگران، کارفرمایان، حسابداران و حتی مدیران منابع انسانی ضروری است؛ زیرا مبنای محاسبه سنوات خدمت، عیدی و پاداش پایان سال، حق بیمه، مالیات بر حقوق و بسیاری دیگر از حقوق قانونی کارکنان، بر همین تمایز استوار است.
در مواردی که اختلاف میان کارگر و کارفرما بر سر همین مزایا بالا می گیرد و موضوع به مراجعه به وکیل اداره کار یا مراجع حل اختلاف کشیده میشود، ارائه اسناد و مستندات دقیق نقش تعیین کننده ای در نتیجه رسیدگی خواهد داشت.
مزایای غیر مستمر چیست؟
مزایای غیر مستمر به آن دسته از پرداخت هایی اطلاق می شود که برخلاف مزایای مستمر، به صورت مقطعی، موردی یا در بازههای زمانی نامنظم به کارگر یا کارمند تعلق می گیرند. این مزایا معمولاً بر اساس عملکرد فرد، مناسبت های خاص یا شرایط ویژه کاری به کارکنان پرداخت می شوند و از آن جا که از پیش تعیین شده و ثابت نیستند، در مزایای متغیر حقوق و دستمزد طبقه بندی می شوند. از مهم ترین ویژگی های این نوع پرداخت ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- پرداخت غیر منظم و وابسته به شرایط خاص
- عدم پیش بینی مبلغ ثابت در هر ماه
- ارتباط مستقیم با عملکرد، مناسبت یا موقعیت شغلی کارکنان
- تأثیر متفاوت در محاسبه حق بیمه و مالیات حقوق نسبت به مزایای ثابت
لیست مزایای غیر مستمر در قانون کار
بخش دیگری از مزایای مطرح شده در قانون کار، در دسته پرداخت های غیر منظم و متغیر قرار می گیرند. نکته قابل توجه در این خصوص آن است که برخی از این پرداخت ها نظیر اضافه کاری ممکن است در هر ماه صورت پذیرند، اما از آن جا که مبلغ نهایی آنها در ابتدای دوره قابل پیش بینی نبوده و پس از پایان ماه و بر اساس ساعات کارکرد، عملکرد یا شرایط خاص تعیین میشود، در ردیف مزایای متغیر و موردی طبقهبندی میشوند. در ادامه، فهرست کامل این موارد مطابق با مفاد قانون کار ارائه شده است:
- اضافه کاری
- حق سنوات
- عیدی
- پاداش آخر سال
- پاداش های موردی (نظیر پاداش فروش یا عملکرد)
- پرداخت های مربوط به تهیه لباس کار
- پرداخت های مربوط به هزینه درمان و معالجه
- بهرهوری
- خسارت اخراج
- فوق العاده مسافرت
- بازخرید خدمت در خاتمه همکاری
- بازخرید مانده مرخصی استفاده نشده
- کمک هزینه مناسبت ها (مانند کمک هزینه ایام نوروز)
- هدایا و جوایز غیرنقدی مناسبتی
مزایای مستمر چیست؟
مزایای مستمر به پرداخت هایی اطلاق می شود که به صورت دوره ای، منظم و پیوسته در هر ماه به کارگر یا کارمند تعلق می گیرند و در تمامی ماههای فعالیت وی قابل پرداخت هستند. این نوع مزایا، بخش ثابت و قابل پیش بینی دریافتی کارکنان را تشکیل می دهند و رکن اصلی محاسبات حقوق و دستمزد به شمار می روند. مهم ترین ویژگی های این دسته از مزایا عبارتند از:
- پرداخت منظم و ماهانه در هر دوره حقوق
- پیش بینی پذیر بودن مبلغ آن بر اساس قانون و قرارداد
- تأثیر مستقیم در محاسبه حق بیمه، مالیات، عیدی و سنوات خدمت
- قابلیت تسری به تمامی ماه های اشتغال بیمه پذیر
لیست مزایای مستمر در قانون کار
در قانون کار، علاوه بر مزد یا حقوق پایه، مزایایی برای کارگران مشمول قانون کار در نظر گرفته شده است که به صورت دوره ای به آنان پرداخت می شود. این مزایا در مقابل مزایای غیر مستمر قرار می گیرند؛ همان گونه که پیش تر به آن اشاره شده، مزایایی که پرداخت آن ها منوط به شرایط خاص یا مقاطع زمانی معین بوده و در هر ماه به طور ثابت پرداخت نمی شوند. در ادامه، فهرست مزایای مستمر و غیر مستمر که در قانون کار مورد تصریح قرار گرفتهاند، آورده شده است:
- حق مسکن
- حق اولاد
- حق تأهل
- بن کارگری
- نوبتکاری
- حق جذب
- فوقالعاده شغل
- حق سختی کار
- حق سرپرستی
- فوقالعاده کسر صندوق
سایر مزایای ثابت غیر نقدی نظیر مسکن و خودروی سازمانی.
همچنین شایان ذکر است که مرز میان مزایای مستمر و غیر مستمر همواره بر اساس نحوه پرداخت، زمان بندی و ماهیت آنها تعیین می شود و تشخیص صحیح این مرز، در محاسبات حقوق، بیمه و تنظیم لیست های مالیاتی اهمیت بسزایی دارد.
مزایای مستمر و غیر مستمر
مزایای پرداختی به پرسنل، افزون بر تفکیک از نظر استمرار، از حیث شکل پرداخت نیز به دو دسته نقدی و غیر نقدی تقسیم می شوند. این طبقه بندی در کنار تمایز میان مزایای مستمر و غیر مستمر، نقش مؤثری در تنظیم دقیق اسناد و محاسبات حقوق و دستمزد ایفا می کند. مزایای مستمر غیر نقدی عبارتند از:
مسکن (با اثاثیه یا بدون اثاثیه)
اتومبیل اختصاصی با راننده یا بدون راننده
سایر مزایای غیر نقدی نظیر بن کالا یا خواربار و موارد مشابه که به صورت دورهای و پیوسته از سوی تعاونی ها یا فروشگاه های طرف قرارداد در اختیار پرسنل قرار می گیرد.
مزایای غیر مستمر غیر نقدی نیز بخش مهمی از بسته جبران خدمات کارکنان را تشکیل می دهند. هرچند در ظاهر ممکن است عدم ثبت این موارد در لیست بیمه و لیست مالیات حقوق، غیر قابل شناسایی به نظر برسد، اما در فرایند حسابرسی یا بازرسی بیمه تأمین اجتماعی و رسیدگی های مالیاتی، گزارش دهی نادرست آنها می تواند جریمه های سنگینی را برای کارفرما به همراه داشته باشد. این دسته شامل موارد زیر است:
لباس کار
هدایای مناسبتی مانند هدیه روز کارگر، نوروز یا تولد
بن خرید کالا، بن تخفیف یا کوپن فروشگاه های طرف قرارداد
سفر یا تور تشویقی و تور مسافرتی برای پرسنل
اقلام غیر نقدی نظیر سبد کالا، بسته معیشتی یا محصولات شرکت
خدمات رفاهی مانند کارت باشگاه ورزشی یا خدمات پزشکی
اهمیت تفکیک مزایای مستمر و غیر مستمر
تفکیک صحیح این دو دسته از مزایا، زمینه ساز شفافیت مالی میان کارفرما و کارمند در قرارداد کاری و فیش های حقوقی است؛ به همین دلیل، قراردادهای کاری و فیش حقوقی باید به طور دقیق و شفاف نوع مزایا و ماهیت پرداختی ها را مشخص کنند. در صورتی که پرداختی های مقطعی به درستی تفکیک نشده و در ردیف مزایای مستمر مشمول ثبت شوند، مشکلات متعددی ایجاد خواهد شد؛ چراکه در ماه های آینده که آن پرداخت ها انجام نمی شوند، حقوق ثبت شده کاهش می یابد و سازمان تأمین اجتماعی این کاهش حقوق را نخواهد پذیرفت.
افزون بر این، مطابق قوانین بیمه و مالیات، مزایای غیر نقدی مناسبتی نظیر پرداختی بابت زادروز، اعیاد و سایر مناسبتها مشمول بیمه و مالیات نمی شوند و تفکیک درست این موارد، منجر به کاهش هزینه های بیمه و مالیات حقوق کارفرمایان خواهد شد. از همین رو، رعایت این تفکیک، نه تنها از جنبه شفافیت مالی، بلکه از منظر کاهش بار مالیاتی و بیمه ای کارفرمایان نیز حائز اهمیت فراوان است.
مزایای مستمر و غیر مستمر مشمول بیمه
به طور معمول، در فرایند محاسبه حق بیمه، مزایایی که به صورت مناسبتی و مقطعی به کارکنان پرداخت می شوند، نظیر هدایای مناسبتی، سود سالیانه، حق مأموریت و موارد مشابه، در صورتی که ماهیتی غیر مستمر داشته باشند، از شمول بیمه خارج خواهند شد. با این حال، باید توجه داشت که در صورت پرداخت مستمر این موارد در طول ماه های متوالی، مشمول بیمه خواهند شد.
به عنوان نمونه، اگر مبلغ ثابتی تحت عنوان پاداش به طور ماهانه و پیوسته پرداخت شود، هرچند در ظاهر عنوان «پاداش» بر آن اطلاق می شود، اما از آن جا که به صورت منظم و غیر مناسبتی پرداخت می گردد، در زمره مزایای مستمر قرار گرفته و مشمول کسر حق بیمه خواهد شد.
مزایای مستمر و غیر مستمر مشمول مالیات
از آن جا که مزایای مستمر، درآمدی ثابت، منظم و قابل پیش بینی برای کارکنان محسوب می شوند، عموماً به طور کامل مشمول مالیات بر حقوق بوده و مالیات متعلق به آن ها در لیست مالیات حقوق هر ماه محاسبه و کسر می گردد. در مقابل، بخشی از مزایای غیر مستمر مطابق مفاد قانون مالیات های مستقیم، تحت شرایط خاصی از پرداخت مالیات معاف هستند. فهرست این معافیت ها به شرح زیر است:
سنوات، خسارت اخراج، حقوق ایام مرخصی استفاده نشده، حقوق بازنشستگی تأمین اجتماعی و وظیفه، مستمری، بازخرید خدمت و همچنین وظیفه یا مستمری پرداختی به وراث.
عیدی سالانه یا پاداش آخر سال، جمعا تا سقف معافیت موضوع ماده ۸۴ قانون مالیات های مستقیم.
هزینه سفر و فوقالعاده مسافرت مربوط به شغل کارکنان.
مزایای غیرنقدی پرداختی به کارکنان حداکثر تا سقف دو دوازدهم معافیت موضوع ماده ۸۴ قانون مالیات های مستقیم.
هزینه های بیمه بابت جبران خسارت بدنی، معالجه و امثال آن.
هزینههای درمان که کارفرما برای کارکنان خود یا افراد تحت تکفل آنان پرداخت می کند (بر اساس رأی شماره ۵۹۱ مورخ ۱۳۹۸/۴/۱۱ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، کل هزینه های درمان از پرداخت مالیات معاف است).
در تنظیم و ارسال لیست مالیات حقوق، لازم است مزایای رفاهی و انگیزشی در قانون کار از قبیل حق مسکن، حق اولاد، حق تأهل، بن کارگری و سایر موارد مشابه، در کادر ۱۳ جدول حقوق و مزایای مستمر و غیر مستمر نقدی و غیر نقدی به طور دقیق درج شوند. رعایت این تفکیک در درج اطلاعات، علاوه بر حفظ شفافیت مالی، نقش مهمی در جلوگیری از بروز مغایرت های مالیاتی و جریمه های احتمالی خواهد داشت.
نتیجه گیری
مزایای مستمر و غیر مستمر بخش مهمی از نظام حقوق و دستمزد را تشکیل می دهند. مزایای مستمر به پرداخت های منظم، ماهانه و قابل پیش بینی اطلاق می شود که در حکم حقوقی و فیش حقوقی کارکنان به طور ثابت ثبت می گردند. در مقابل، مزایای غیر مستمر شامل پرداخت های مقطعی، مناسبتی یا وابسته به عملکرد است که ممکن است در برخی ماهها پرداخت شده و در ماه های دیگر وجود نداشته باشند.
این مزایا از نظر نوع پرداخت نیز به نقدی و غیر نقدی تقسیم می شوند و اقلامی نظیر مسکن، خودرو، بن کالا، خواربار، هدایا، سبد کالا، لباس و خدمات رفاهی، بسته به نحوه و زمان ارائه، در هر یک از این دو گروه جای می گیرند. تفکیک صحیح مزایا در قرارداد کار، فیش حقوقی، لیست بیمه و لیست مالیات حقوق از اهمیت بالایی برخوردار است؛ چراکه این تفکیک ضمن شفاف سازی پرداخت ها، از بروز اختلافات میان کارگر و کارفرما پیشگیری کرده و مانع از ایجاد مشکلات بیمه ای و مالیاتی خواهد شد.
