مرخصی شیردهی در ماده ۷۸ قانون کار پیش بینی شده و ماهیتش با مرخصی زایمان فرق دارد؛ این حق، جزو ساعات کار مادر شاغل مشمول قانون کار محسوب می شود و نباید از مرخصی استحقاقی کسر شود. در فرهنگ کهن ایران و در میان بسیاری از جوامع، جایگاه مادر بسیار والا بوده و اگر مادر، علاوه بر نقش مادری، مسئولیت اشتغال و کمک به معیشت یا حتی سرپرستی خانواده را هم بر عهده داشته باشد، این موضوع ارزشمندتر است.
به همین دلیل قانون گذار برای حمایت از مادران شاغل، حمایت هایی در نظر گرفته است؛ اما گاهی به خاطر ابهام در اجرای مقررات، امکان تفسیرهای مختلف و ضعف در آگاهی، استفاده از این حمایت ها در سال های نخست پس از تصویب آن‌ها دشوار بوده و به تدریج با صدور بخشنامه ها، آرای دیوان عدالت اداری و فرهنگ سازی، در عمل رواج یافته است. نمونه مشابه این وضع را می توان در اجرای کامل مرخصی استحقاقی برای زنان شاغل در برخی واحدهای دولتی و حتی برخی کارکنان تحت پوشش سازمان تامین اجتماعی دید؛ مدتی پس از تغییر یا تفسیر جدید، اجرای آن بدون دستورالعمل روشن و گاه بدون حکم مراجع ذی‌صلاح به طور کامل انجام نمی‌شد.
از این رو، درخواست مرخصی شیردهی نباید به بهانه کمبود نیرو یا فشار کاری باطل شود و پس از پایان مرخصی شیردهی، وضعیت شغلی مادر نباید تضعیف گردد. اگر مرخصی شیردهی به‌درستی اجرا نشود، مادر شاغل باید با مراجعه به مدارکی مانند فیش حقوقی تامین اجتماعی، میزان کسورات و ساعات کاری را بررسی کند و در صورت مشاهده تخلف، با مشورت وکیل تامین اجتماعی، از طریق شکایت از کارفرما، حق قانونی خود را مطالبه کند.
مرخصی شیردهی چیست؟
مرخصی شیردهی یکی از حقوق مستقل مادران شاغل در نظام حقوقی کار ایران است. به بیان ساده، این حق به مادر اجازه می دهد در طول ساعات کاری، برای شیر دادن به نوزادش از کار فاصله بگیرد. نکته ای که بسیاری از کارکنان و حتی برخی کارفرمایان از آن غافل اند، این است که مرخصی شیردهی (که در اصطلاح محلی به آن پاس شیر هم می گویند) جزو مرخصی استحقاقی یا مرخصی ساعتی نیست و به هیچ وجه از مانده مرخصی سالانه مادر کسر نمی شود.
به همین دلیل، اگر مادر شاغل در طول شیفت کاری از این حق استفاده کند، کارفرما حق ندارد آن را به شکل مرخصی ساعتی ثبت کند و از مرخصی استحقاقی او کم کند. تفاوت کلیدی اینجاست: در مرخصی ساعتی، از مانده مرخصی استحقاقی پرسنل کسر می شود، اما در مرخصی شیردهی چنین کسری وجود ندارد و مادر حقوق کامل روز کاری را دریافت می کند.
از سوی دیگر، مرخصی شیردهی را نباید با مرخصی زایمان اشتباه گرفت. مرخصی زایمان دوره ای است که مادر پس از تولد فرزند، در خارج از محل کار است؛ اما مرخصی شیردهی زمانی آغاز می شود که مادر پس از اتمام مرخصی زایمان، به محیط کار بازگشته و در حین ساعت کاری و در محل کار، این حق را دارد از کار فاصله بگیرد. همچنین باید توجه داشت که این حق، مستقل از قانون کاهش ساعات کار بانوان شاغل دارای شرایط خاص (مصوب ۱۳۹۵/۶/۲) است و هر دو می توانند هم زمان اعمال شوند.
مرخصی شیردهی در قانون کار
ماده ۷۸ قانون کار، یکی از مهم‌ترین حمایت هایی است که قانون‌گذار برای مادران شاغل پیش بینی کرده است. طبق این ماده، در هر کارگاهی که کارگر زن دارد، کارفرما موظف است تا پایان دو سالگی فرزند، به مادران شیرده پس از هر سه ساعت کار، نیم ساعت زمان برای شیر دادن اختصاص دهد. این زمان همان مرخصی شیردهی است که به صورت تکرار شونده در طول روز کاری اعمال می شود.
نکته‌ای که باید به خوبی در نظر گرفت، این است که مرخصی شیردهی جزو ساعات کاری محسوب می شود؛ یعنی مادر در آن نیم ساعت، مانند هر ساعت دیگری حقوق دریافت می کند. کارفرما حق ندارد مدت استفاده از مرخصی شیردهی را از مرخصی استحقاقی کارگر کم کند یا آن را مرخصی بدون حقوق تلقی نماید. همچنین باید توجه داشت که ماهیت این حق با مرخصی زایمان متفاوت است؛ آن‌ها دوره ای جداگانه پس از تولد فرزند است، در حالی که حمایت مورد بحث، حمایتی کوتاه مدت و تکرار شونده در طول دوران اشتغال محسوب می شود.
برای روشن‌تر شدن موضوع، فرض کنید خانم احمدی در یک کارخانه نساجی به عنوان اپراتور خط تولید مشغول به کار است. شیفت او از ساعت ۷ صبح تا ۴ عصر است. طبق قانون، او پس از هر سه ساعت (یعنی حدود ساعت ۱۰ صبح و ساعت ۱۳) حق دارد از مرخصی شیردهی استفاده کند و نیم ساعت از کار فاصله بگیرد تا فرزندش را شیر بدهد. در این نیم ساعت ها، او همچنان مشغول به کار محسوب می شود و حقوق کامل دریافت می کند. اگر کارفرما بخواهد این نیم ساعت ها را از مرخصی سالانه او کم کند، تخلف قانونی مرتکب شده است.
علاوه بر اختصاص زمان شیردهی، ماده ۷۸ کارفرما را به ایجاد یا تأمین امکانات مناسب برای نگهداری کودکان نیز مکلف می‌داند؛ مانند شیرخوارگاه، مهدکودک یا حتی یک فضای خصوصی و بهداشتی برای شیردهی. این تکالیف، هم از سلامت مادر و فرزند حمایت می کند و هم به حفظ تعادل بین زندگی شغلی و خانوادگی کمک می کند. بنابراین، پایبندی به مرخصی شیردهی و رعایت این تکالیف، یک حق قانونی است که نباید نادیده گرفته شود.
تا چند سالگی کودک مادر حق مرخصی شیردهی را دارد؟
طبق ماده ۷۸ قانون کار، مادر شیرده تا پایان دو سالگی فرزندش می تواند از این فرصت استفاده کند. قانون گذار برای این منظور، پس از هر سه ساعت کار، نیم ساعت زمان شیر دادن به کودک را به مادر اختصاص داده است. مثلاً اگر شیفت کاری مادر از ۷ صبح تا ۳ عصر باشد، عملاً حدود ساعت ۱۰ و حدود ساعت ۱۳ دو فرصت نیم ساعتی برای شیردهی خواهد داشت و در این فاصله ها حقوق کامل دریافت می کند.
نکته مهم: پایان دو سالگی کودک، خط پایان مرخصی شیردهی مندرج در ماده ۷۸ است. پس از گذشت این مدت، مادر نمی‌تواند صرفاً با استناد به همین ماده، از فرصت شیردهی استفاده کند؛ مگر آنکه حمایت های دیگری (مانند قانون کاهش ساعات کار بانوان) همچنان در جریان باشد.
مثال برای شیفت شبانه:
فرض کنیم خانم کریمی در یک بیمارستان به عنوان پرستار مشغول به کار است و شیفت او از ساعت ۱۴ تا ۲۳ (۹ ساعت) است. طبق ماده ۷۸، پس از هر سه ساعت کار، او حق دارد نیم ساعت برای شیردهی از کار فاصله بگیرد. بنابراین:
پس از ۳ ساعت اول (ساعت ۱۴ تا ۱۷): نیم ساعت مرخصی شیردهی در حدود ساعت ۱۷
پس از ۳ ساعت دوم (ساعت ۱۷ تا ۲۰): نیم ساعت مرخصی شیردهی در حدود ساعت ۲۰
در مجموع، خانم کریمی در شیفت شب، دو بار نیم ساعت (یک ساعت کامل) مرخصی شیردهی دارد و در این فاصله ها حقوق کامل دریافت می کند. نکته ای که گاهی در شیفت های شبانه نادیده گرفته می شود، این است که صرفاً چون شیفت شب است یا تعداد همکاران کمتر هستند، کارفرما نمی تواند این حق را حذف یا به عنوان مرخصی ساعتی ثبت کند. اگر مادر در شیفت شب نتواند به طور حضوری شیر بدهد (مثلاً فرزند را با شیرخشک تغذیه می کند)، باز هم حق فاصله گرفتن برای پمپ شیر و نگهداری شیر را دارد و این زمان همچنان جزو ساعات کاری محسوب می شود.
اگر کارفرما مرخصی شیردهی را نادیده بگیرد راهکار قانونی چیست؟
اگر کارفرما از اعطای مرخصی شیردهی خودداری کند، آن را به‌شکل مرخصی ساعتی ثبت نماید یا از مانده مرخصی استحقاقی مادر کم کند، چند راهکار قانونی وجود دارد:
۱. اعتراض کتبی به کارفرما
مادر شاغل باید یک نامه رسمی یا اظهارنامه به کارفرما ارسال کند و در آن به ماده ۷۸ قانون کار استناد کند. در این نامه، ساعات استفاده از مرخصی شیردهی، تاریخ ها و درخواست رعایت حق قانونی باید به وضوح ذکر شود. این نامه هم مستند حقوقی محسوب می شود و هم نشانه ی حسن نیت شاغل در حل مسالمت آمیز اختلاف.
۲. مراجعه به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی
اگر پاسخ کارفرما مثبت نبود، می‌توان به اداره کار شهرستان مراجعه و شکایت ثبت کرد. کارشناسان اداره کار پس از بررسی، می توانند حکم به رعایت کنند و در صورت تکرار تخلف، کارفرما را به جبران خسارت و پرداخت حقوق کسر شده ملزم سازند.
۳. ارجاع به مراجع قضایی
در صورت عدم حل و فصل، امکان ارجاع به شورای حل اختلاف یا دادگاه کار وجود دارد. در این مرحله، مادر شاغل باید ثابت کند که کارفرما از اجرای مرخصی شیردهی خودداری کرده است؛ بنابراین مستنداتی مانند فیش حقوقی، نامه‌های ارسالی و رابطه کارگری با ارائه استشهادیه اهمیت ویژه‌ای پیدا می کنند.
۴. مشورت با وکیل متخصص حوزه کار
در موارد پیچیده یا وقتی که مبالغ قابل توجهی در میان است، مشورت با وکیل متخصص حوزه کار و تأمین اجتماعی توصیه می‌شود تا مسیر حقوقی به درستی و بدون اتلاف وقت طی شود.
نتیجه گیری
مرخصی شیردهی یک حق قانونی مستقل است که از ماده ۷۸ قانون کار سرچشمه می گیرد و با مرخصی زایمان یا مرخصی استحقاقی تفاوت ماهوی دارد. این حق، پس از هر سه ساعت کار، نیم ساعت زمان شیردهی را تا پایان دو سالگی فرزند تضمین می کند و در تمام این فاصله ها، مادر همچنان مشغول به کار محسوب شده و حقوق کامل دریافت می‌کند. همچنین کارفرما موظف است امکانات مناسبی مانند مهدکودک یا فضای اختصاصی شیردهی در کارگاه فراهم کند.
در صورت نادیده گرفتن این حق توسط کارفرما، مادر شاغل با ارسال اعتراض کتبی، مراجعه به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی و در نهایت ارجاع به مراجع قضایی می تواند حق خود را مطالبه کند. شناخت دقیق مرخصی شیردهی و تفاوت آن با سایر مرخصی‌ها، هم از حقوق مادر محافظت می‌کند و هم از اختلافات کاری پیشگیری می‌کند.
